Қазақстан елдің экономикалық өсуінде маңызды рөл атқаратын халықаралық инвестицияларды белсенді түрде тартуда. Тәуелсіздік алғаннан бері шетелдік инвестициялар көлемі 400 миллиард АҚШ долларынан асты. Ұлттық Банктің мәліметінше, 2024 жылы Қазақстанға тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы ағыны 17,2 млрд АҚШ долларын құрады. Инвестициялардың көп бөлігі тау-кен, сауда және өңдеу өнеркәсібіне түсті. Инвестор елдер арасында Ресей, Нидерланды, Оңтүстік Корея, Бельгия және Қытай алда келеді.
Тау-кен өнеркәсібі әлі де инвестициялар бойынша бірінші орынға ие болса да, оның экономикадағы салмағы төмендейді. Соңғы бес жылда бұл саланың ЖІӨ-дегі үлесі 7,5% - дан 3,3% - ға дейін төмендеді. Сонымен қатар, өңдеу өнеркәсібіне қызығушылықтың өсуі байқалады: оның тікелей шетелдік инвестициялардың жалпы көлеміндегі үлесі 14,3% - дан 22,9% - ға дейін өсті. Мұндай деректер тұрақты дамуға және шикізат ресурстарына тәуелділіктің төмендеуіне әлемдік трендті ғана көрсетеді.
ҚДБ Қазақстанға халықаралық инвестицияларды қалай тартады
Қазақстан экономикасына шетелдік инвестицияларды тартудағы жетекші қатысушылардың бірі «Қазақстанның Даму Банкі» АҚ («Бәйтерек» холдингінің еншілес құрылымы, ҚДБ, Банк) болып табылады, оның негізгі мақсаты – ел экономикасы мен инфрақұрылымының шикізаттық емес секторын дамыту. ҚДБ өз қызметінің басынан бастап энергетика, көлік және өнеркәсіптегі 329 инвестициялық жобалар мен экспорттық операцияларды қаржыландырды. Жобалардың көп бөлігі JP Morgan, Japan Bank for International Cooperation, BNP Paribas, HSBC, Deutsche Bank, China Development Bank және China Export-Import Bank сияқты жетекші халықаралық қаржы институттарының қатысуымен қаржыландырылды. Жалпы алғанда, банк құрылған сәттен бастап 8 трлн теңгеден астам қарыз қаражатын тартты.
Банк бәсекелестік нарықтық шарттардағы екіжақты және синдикатталған қарыздарды қоса алғанда, түрлі құралдар арқылы, оның ішінде экспорттық-кредиттік агенттіктердің сақтандыруы арқылы қаржыландыруды белсенді түрде тартады. Мысалы, еліміздегі төрт МӨЗ-нің бірі – Шымкент мұнай өңдеу зауытын (МӨЗ) қайта құру мен жаңғыртуды қаржыландыру үшін ҚДБ Қытайдың Sinosure экспорттық-кредиттік агенттігінің халықаралық банктер синдикатынан сақтандыру өтемімен синдикатталған қарыз тартты. Шымкент МӨЗ елімізде шығарылатын барлық мұнай өнімдерінің 30% - на дейін өндіреді. Жаңғыртудан кейін Банктің қатысуымен зауыттың қуаттылығы жылына 6 млн тоннаға жетті. Өңірдің дамуына кәсіпорынның ықпалы зор – зауытта әлеуметтік кепілдіктермен қамтамасыз етілген 1,8 мыңнан астам адам жұмыс істейді.
Халықаралық қаржы институттарымен осындай ынтымақтастық кәсіпорындардың тиімді шарттармен қаржыландыруға қолжетімділігін кеңейтіп қана қоймайды, сонымен қатар жобалардың тиімділігін және олардың халықаралық деңгейде бәсекеге қабілеттілігін арттыра отырып, озық тәжірибені, технологиялар мен білімді беруге ықпал етеді.
Қарыздардан басқа, ҚДБ борыштық бағалы қағаздардың халықаралық нарығына шығу жолымен инвестицияларды белсенді түрде тартады, бұл Банкке өзін қажетті өтімділікпен уақтылы қамтамасыз етіп қана қоймай, өз міндеттемелерін тиімді басқаруға мүмкіндік береді. Осылайша, ҚДБ елдегі еурооблигациялардың ең көп таралған эмитенті болып табылады. 2002-2025 жылдар аралығында Банк жалпы сомасы 6 млрд АҚШ долларынан астам теңгемен және АҚШ долларымен номиналданған еурооблигациялардың 18 шығарылымын орналастырды.
2024 жылдың сәуір айында Вена және Қазақстан қор биржаларында қос листингтен өткен 100 млрд теңге сомасындағы тұрақты облигациялардың Орталық Азия үшін дебюттік шығарылымын орналастыру ерекше маңызға ие. Алынған қаражат Жетісу облысында шағын гидроэлектростанцияларды, Шығыс Қазақстан облысында қуаты 24,9 МВт гидроэлектростанцияны және Қарағанды облысында қуаты 50 МВт күн электр станциясын салу сияқты «жасыл» жобаларды қаржыландыруға бағытталды.
Мәселен, 2024 жылдың соңында жоспарлы жылдық өндірісі шамамен 76,5 млн кВт·сағ. электр энергиясын құрайтын шағын ГЭС каскадының құрылысы сәтті аяқталды. Жоба аймаққа инвестиция тартты, құрылыс кезеңінде 200-ге дейін жұмыс орнын және пайдалануға берілгеннен кейін 30 тұрақты жұмыс орнын құрды. Жаңа ГЭС заманауи жабдықтармен жабдықталған және толық автоматтандырылған, бұл пайдалану шығындарын азайтады және олардың сенімділігін арттырады. Жобаны іске асыру электр энергиясы өндірісінің өсуіне, Қазақстанның оңтүстігінде энергия тапшылығының төмендеуіне ықпал етеді.
Ішкі нарықта Банк Ұлттық қаржы секторының дамуына ықпал ете отырып, борыштық құралдарды белсенді орналастырады. 2023 жылы ҚДБ «Астана» Халықаралық қаржы орталығы Биржасының алаңында 15 млрд теңге сомасына «жасыл» облигацияларды орналастырды. Бұл Climate Bonds Initiative халықаралық Климаттық облигациялар стандарттарына сәйкестік сертификатын алған аймақтағы алғашқы шығарылым болды. Қаражат Ақтөбе облысында қуаттылығы 150 МВт жел электр станциясын салуға бағытталды.
Тағы бір маңызды орналастыру Қазақстан қор биржасында 15 млрд теңге сомасына Банктің «жасыл» облигацияларының дебюттік шығарылымы болды. Қаражат «Ақтөбе ЖЭС», «Сарбай ЖЭС» және «Батыс ЖЭС» электр желілерін жаңғыртуға бағытталды. Бұл бастамалар елдің тұрақты дамуына ықпал етіп қана қоймай, Қазақстанның халықаралық аренадағы инвестициялық тартымдылығын арттырады.
Банк сонымен қатар елге тікелей шетелдік инвестицияларды тартуға белсенді ықпал етеді. 2024 жылдан бастап ҚДБ синдикатталған қаржыландыруға белсенді қатысады – бұл қаражатты бірден бірнеше кредиторлардан жұмылдыруға мүмкіндік беретін құрал. Тетік әрбір қатысушы үшін тәуекелдерді азайта отырып, ірі инвестициялық жобаларды қаржыландыру мүмкіндіктерін кеңейтеді. Осы құралдың арқасында Банк ҚДБ тарихындағы алғашқы халықаралық синдикат болған «Qazaq Soda» (Қазақ Сода) ЖШС кальцийленген сода өндіретін зауыт құрылысын қаржыландыруды мақұлдады. Жобаны іске асыру Қазақстанға өз өндірісі есебінен ішкі нарықты толық қамтамасыз етуге, сондай-ақ өнімді шетелге экспорттауға мүмкіндік береді. 2027 жылдан бастап кәсіпорын жыл сайын 500 мың тоннаға дейін өнім шығарады және 255 адамды жұмыс орындарымен қамтамасыз етеді.
Синдикатталған қаржыландыру тетігі арқылы іске асырылатын басқа да маңызды жобалардың қатарында «РенЭлл Кокшетау» ЖШС көп бейінді ауруханасын салу, сондай-ақ «RG Brands Kazakhstan» ЖШС сусындар өндіру саласындағы жобаны экспорт алдындағы қаржыландыру шеңберінде өндірістік қуаттарды кеңейту бар.
Осылайша, банктің халықаралық инвестицияларды тарту мақсаты ұзақ мерзімді және тиімді қаржыландыруға қол жеткізу ғана емес, сонымен қатар тұрақты экономикалық өсуге жәрдемдесу болып табылады. Тартылған қаражат банктің мандатына сәйкес экономиканың нақты секторына жіберіледі. «Ұзақ» ақша жұмыс орындарын құру, бюджетке түсетін түсімдерді ұлғайту, сондай-ақ экономиканы әртараптандыруды ынталандыру арқылы басым салаларда ауқымды жобаларды іске қосуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, импорт қысқарып, отандық өндірістің экспорттық мүмкіндіктері кеңейтілуде.
Бұл ретте Банк қаржылық тұрақтылық қағидаттарын қатаң ұстанады: әрбір жобаның қайтарымдылығын, оның өтелу мерзімін және әлеуметтік-экономикалық әсерін бағалау жүргізіледі. Бұл тәсіл қаражатты пайдаланудың ашықтығын қамтамасыз етеді және инвесторлар мен серіктестердің жоғары деңгейдегі сенімін сақтауға ықпал етеді.
Энергетика, көлік, цифрландыру: Инвестициялар қайда кетеді
Айта кетейік, 2023 жылы Қазақстан Республикасының Президенті 2029 жылға қарай экономика көлемін екі есеге арттыру мақсатын қойды. Бұл міндетті іске асыру үшін 2029 жылға дейін Ұлттық инфрақұрылымдық жоспар (ҰИЖ) әзірленді. Жоспар 80 млрд АҚШ долларынан асатын 200-ден астам жобаны қамтиды және төрт негізгі саланы қамтиды: энергетика, көлік, су ресурстарын басқару және цифрландыру. Өз кезегінде Банк үшін бұл халықаралық серіктестермен ынтымақтастық үшін жаңа мүмкіндіктер ашады.
Қазір Банкте пысықтауда өңдеу өнеркәсібі, жаңартылатын энергетика, әлеуметтік және көлік инфрақұрылымы, сондай-ақ аграрлық-өнеркәсіптік кешен сияқты салаларда халықаралық коммерциялық банктерден және көпжақты даму институттарынан қарыз қаражатының көмегімен іске асыруға жоспарланған бірқатар инвестициялық жобалар бар.
Неліктен инвесторлар ҚДБ таңдайды
Банктің халықаралық нарықтардағы табысы негізінен оның Қазақстан Республикасының егеменді рейтингі деңгейіндегі жоғары кредиттік рейтингтерімен (ВВВ/ВВВ-/Ваа1) қамтамасыз етілген. Инвестициялық деңгейдегі несиелік рейтингтер, ең алдымен, ҚДБ-ның қаржылық орнықтылығының жоғары деңгейін, оның қызметінің ашықтығын және инвесторлар жоғары бағалайтын сенімді қарыз алушы ретіндегі беделін айғақтайды. Бұл ҚДБ-ға клиенттерге қолжетімді және бәсекеге қабілетті қаржыландыруды қамтамасыз ете отырып, тартымды шарттарда қаражат тартуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, Банк инвесторлармен тұрақты диалог, халықаралық іс-шараларға қатысу, роадшоу және ағымдағы және әлеуетті серіктестермен кездесулер арқылы ұзақ мерзімді қарым-қатынас орнатады. Бұл тәсіл сенімділікті арттыруға және Банктің инвестициялық тартымдылығын арттыруға мүмкіндік береді.
